Kanatlı Aşıları

---

Aşılar, iki gruba ayrılır.

1- Canlı (aktif) aşılar :

• Aşı içinde az miktarda hastalık etkeni vardır. (etken vücutta üreyerek lenfoid sistemi uyaracak yoğunluğa ulaşır)
• Vücuda girdikten sonra ürer.
• Çeşitli yollarla (sprey,içme suyu, burungöz, enjeksiyon, vb.) verilirler.
• Adjuvant denilen katkılar kullanılmaz.
• Hastalık etkeni, anaç tavuklardan elde edilen antikorlar tarafından kolayca etkilenir ve direnç oluşturma etkisi yok olur.
• Sprey veya burun-göz tarzında kullanılan canlı aşılar, genellikle lokal (mukozal) direnç ve genel dirençliliği uyarırlar
• Hazırlanmaları sırasında diğer viral etkenlerle bulaşmaları mümkündür.
• Yan etkileri vardır (solunum yolundan kullanılan aşılar için
• Başka hastalık aşıları ile birlikte kullanımı çok zordur veya yoktur.
• Aşı hazırlanması daha kolay ve ucuzdur.
• Sprey ve/veya su ile kullanıldığında kısa sürede çok sayıda hayvan aşılanabilir.
• Aşıdan sonra stres veya ölümler olabilir.
• Vücutta önceden bulunan (süreğen veya gizli ) bir hastalığı arttırır. Klinik ihastalıkları ve ölümleri arttırır.
• Canlı aşılar nadiren hastalıklara neden olabilir.
• Canlı aşılar içme suyu, burun-göz, sprey tarzında uygulandıklarında mukozal dirençliliği arttırırlar.
• İçme suyu veya sprey tarzında uygulandığında hayvanların hepsi homojen olarak aşıyı almayabilir

2- Ölü (İnaktif) aşılar :

• Aşı içinde yeterli miktarda hastalık etkeni vardır. (vücutta yeterli direnç meydana getirecek kadar)
• Vücutta üremez. (ölü/inaktiftir.)
• Sadece deri altı veya kas içi olarak enjekte edilir.
• Uygun adjuvantlarla birlikte verilir. Genellikle mineral yağ ve A1OH’gibi
• Anaç tavuklardan elde edilen antikorlardan az etkilenir.
• Canlı aşıdan sonra kullanılırsa humoral ve hücresel direnç uyarılır.
• Aşı kontaminasyonlarının zararlı bir etkisi yoktur.
• Yan etkileri yoktur (veya çok azdır). Nadiren deri altında veya kas içinde lezyonlara yol açabilir.
• Kombine aşılar yani iki veya daha fazla hastalığa karşı koruyucu olarak hazırlanabilir. (ND+IBD+IB)
• Aşı hazırlanması daha zor ve pahalıdır.
• Şırınga ile verileceğinden hayvanların teker teker tutulması gerekir.
• Aşıdan sonra hastalık veya ölümler yoktur. Stres olabilir.
• Önceden olan hastalıklara etkisi çok zayıf veya hiç yoktur.
• Hastalığa sebep olmaz. (eğer iyi öldürülmüş ise)
• Ölü aşılar deri altı veya kas içi verildiklerinden daha ziyade humoral dirençliliği arttırırlar.
• Kas içi veya deri altı şırınga tarzında uygulandığı için her hayvan eşit miktarda aşı materyali alır.

Başlıca Aşılama Yöntemleri

• Burun-Göz damla yöntemi. ND,IB, ILT, vb
• Gaga daldırma yöntemi- ND, IB, vb.
• Enjeksiyon yöntemi- Marek, ND,Viral artritis,Tifo, Kolera ve bütün inaktif aşılar
• Spray yöntemi-ND, IB,
• İçme suyu yöntemi-ND, IB, IBD, ILT, AE aşılamaları gibi
• Folliküler yöntem-Tavuk çiçeği, ILT aşılamaları gibi
• Kanat zarına batırma yöntemi-Tavuk çiçeği,
• ILT aşılamaları gibi
• Kloakal yöntem-ILT aşılamaları

1- Burun-Göz Damla Yöntemi

• Genellikle 30 günlüğe kadar olan civcivlere uygulanır.
• Aşı özel sıvısı ile sulandırılıp orijinal damlalığı ile göze veya buruna dikey pozisyonda damlatılır.
• Aşının hayvan tarafından emildiğinden emin olmak gerekir. Aksi halde yeni bir damla damlatılmalıdır.
• Bu yöntem dikkat ve titizlikle uygulandığında iyi sonuca ulaşılır.

2-Gaga Daldırma Yöntemi

• 3 haftalığa kadar olan civcivler bu yöntemle aşılanabilirler.
• Aşı prospektüsüne uygun olarak hazırlanan aşı karışımı derinliği yaklaşık 1 cm.olan küçük plastik, porselen veya cam kaba konur.
• Hayvanın gagası ve burun delikleri (gözler hariç ) aşı karışımına batırılır.
• Ancak aşı karışımı aşırı ısı ve güneş ışıklarından korunmalıdır.

3-Enjeksiyon Yöntemi

• Aşılama yöntemlerinin en garantilisi ve en iyi sonuç verenidir.
• Aşılama 0,1 ml. kadar ayarlanabilen otomatik enjektörlerle veya 18 no’lu ve ½ cm. uzunluğunda ki iğnelerle (civcivlerde daha küçük) yapılmalıdır. Yanlış iğne seçimi dikkatsiz uygulamalar karaciğer yırtılmaları gibi bozukluklara neden olabilir.
• Aşılamada kullanılacak ekipman sterilize edilmelidir.
• Aşılamadan 3 gün önce başlanarak 5 gün sonraya kadar, su ve yemleriyle hayvanlara vitamin ve mineral takviyesi faydalı olacaktır.
• Hasta, zayıf hayvanlar aşılanmamalıdır. Bu tip hayvanlarda şiddetli reaksiyonlar oluşabileceği gibi mevcut enfeksiyon etkenleri sağlıklı hayvanlara taşınmış olur.

Enjeksiyon yönteminde iki yol vardır.

1. Adale
2. Derialtı yolla aşılama

4-Sprey Yöntemi

Bu yöntem yalnız canlı aşılarda uygulanır.

• Çok kısa zamanda kalabalık sürü ve işletmeleri aşılamak mümkündür.
• Aşının büyük bir kısmı solunum yoluyla alındığından burun, trachea , akciğer ve hava keselerinde öncelikle hücresel ve lokal savunma sistemlerini harekete geçirir.
• Bu yöntemle aşı yapmak için elle veya elektirikle çalışan plastik depolu pülverizatör veya atomizörler ile uygulanır.
• 90-100 mikron büyüklüğünde damlacık çıkaran pülverizatörler 6 haftaya kadar olan piliçlerde kullanılır.
• 40-50 mikron damlacık püskürten atomizörler 7-14 haftalar arasındaki piliçlerde kullanılır.
• 5-20 mikron damlacık dumanlayan atomizörler 15 haftadan sonra piliç ve tavuklarda kullanılır.
• Aşı saf su ile sulandırılır. Saf suyun dezenfektan, sabun, deterjan ve kimyasal maddelerle temas etmemesi gerekir. Sulandırılan aşının kısa zamanda kullanılması gerekir. Aşı uygulamasında kullanılacak aletler temiz ve klorsuz su ile yıkanır.
• Aşı yapılacak kümesin sağlık koşulları iyi düzeyde olmalı havalandırmanın mükemmel ve kümes havasında amonyak gazının normalin üzerinde bulunmaması gerekir.

Sprey aşılama 2 şekilde uygulanır.

A-Direkt püskürtme

• Sprey 0-6 haftalık civciv ve piliçlerde elle çalışan plastikten yapılmış ve 90-100 mikron büyüklüğünde damlacık çıkaran özel aletlerle yapılır. Doğrudan hayvanların üzerine püskürtülür.
• Aşı prospektüsüne uygun olarak saf su ile sulandırılarak 1-4 günlük civcivler kutular içinde veya yerde iken uygulanır.
• Civcivlere 35-45 cm. yükseklikten üzerlerine püskürtülür.
• 7-12 günlük civcivlere 50-60 cm. yükseklikten doğrudan üzerlerine püskürtülür.
• Yerdeki hayvanların belli yerlerde toplanarak aşılanması ve aşının tüm hayvanlara mümkün olduğunca eşit dağılmasına özen gösterilir.
• Aşılama kutulardaki civcivlere uygulanacaksa kutular ısı kaynağından uzak bir yerde bulunmalı, civcivler 15-20 dk. süre ile kutuların ağzı kapalı olarak kurumaya bırakılır.
• Aşı kümese dağılmış hayvanlara yapılacaksa, kümes pencereleri kapı, baca ve tüm havalandırma delikleri kapatılıp, aspiratörler durdurulmalıdır. Aşılama bittikten 25-30 dk. sonra açılmalıdır.

B-Aerosol ( Dumanlama ) Yöntem

• Bu aşılama şeklinde 6 haftadan 14 haftaya kadar olan piliçlerde elektrikle çalışan 40-50 mikron çapında damlacık püskürten plastik depolu özel atomizörler kullanılır.
• Aşılama öncesi kümesin tüm pencere , baca ve hava delikleri ile aspiratörler ve vantilatörler kapatılır.
• Havalandırma aşıdan yaklaşık 30 dakika sonra yapılır.
• Bu aşılama yer sistemi kümeslerde yapılıyorsa 40-60 cm yükseklikten havaya püskürtülür.
• Kafes sisteminde uygulanıyorsa 40-50 cm uzaktan her kafes sırasındaki hayvanlara direkt püskürtülür.
• Sprey aşılamada 3-7 gün sonra aşı reaksiyonları görülebilir. Bunun için hekim tavsiyesi ile antibiyotik ve vitamin verilebilir.

5-İçme Suyu Yöntemi

• Uygulaması kolay , ekonomik ve kalabalık sürüleri kısa zamanda aşılamaya imkan verir.
• Aşı reaksiyonları hemen hiç görülmez. Ancak diğer yöntemlere göre bağışıklık oluşturma gücü düşüktür.
• Aşılama öncesi iyi bir planlama yapılmalı, aşı miktarı gerekli alet ve malzeme hazırlanmalıdır.
• Aşı verilecek suda klor, deterjan, dezenfektan bulunmamalı, demir çinko, bakır iyonlarının düzeyleri düşük olmalıdır.
• Aşılamada kullanılacak tüm alet ve suluklar temiz klorsuz ve dezenfektansız sularla iyice yıkanmalıdır.
• Aşılama öncesi ve sonrası kümes koşulları ısı, yem ve su kontrol edilmeli, bunlardan dolayı herhangi bir stres oluşmamalıdır. Suluk düzeni iyi çalışmalı yeterli düzeyde suluk bulunmalı suluklar, aşı hazırlanacak ve dağıtılacak kaplar plastik materyalden olmalıdır.
• Kümes sistemleri içinde içme suyu aşılaması yer sistemi kümeslere daha uygundur. Aşılama işlemleri rahat yürütüldüğü gibi hayvanların su içmelerini kolaylaştırmak için önlem almak bu sistemde mümkündür. Örneğin, Suluk ilavesi gibi.
• Aşılamada en uygun zaman sabah erken saatlerdir.
• Aşı verilmeden evvel ve mevsimin özelliklerine göre hayvanlar 2-3 saat süre ile susuz bırakılmalıdır.
• Aşı sulandırıldıktan sonra en geç iki saat içinde kullanılmalıdır.

6-Folliküler Yöntemi

• Aşı prospektüsünde yazıldığı gibi özel sıvısı ile sulandırılıp sert bir fırça ile budun dış kısmından koparılan 5-7 tüyün follikülüne deri fazla tahriş edilmeden sürülür.
• Çiçek aşısında 7-10 gün sonra hayvanlar kontrol edilmeli ve aşı tutmayan hayvanlar yeniden aşılanmalıdır.

7-Kanat Zarına Batırma Yöntemi

• Bu yöntemde özel yapılmış boydan boya oluklu çift iğneli apereye gerek vardır.
• Aşı yapılacak bölge kanadın damar ve sinirden fakir bölgesidir. Kanat gerilip, aşıya daldırılmış iğne kanat zarına plastik kısmına kadar batırılıp çekilir.
• Bu yöntemle hindiler aşılanmaz. Çünkü hindiler başlarını kanatlarının arasına alıp dinlendikleri için, ağız ve buruna aşının bulaşma tehlikesi vardır.